Araştırma Makalesi

Otizmli çocuklarda çevresel faktörlerin davranışsal sonuçları üzerine bibliyometrik bir inceleme

Gizem Onar1, Nuriye Yıldırım1
  1. 1 Düzce Üniversitesi ROR

Öz

Amaç: Bu çalışma, çevresel faktörlerin Otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan çocukların davranışlarındaki etkisini literatürdeki eğilimler, öne çıkan yazarlar ve araştırma yoğunluğu üzerinden bibliyometrik yöntemle incelemeyi amaçlamaktadır.

Yöntem: Çalışma 2015-2025 yıllarında Web of Science (WoS) veri tabanında yayımlanan, otizmli çocuklarda çevresel etkenlere maruziyetin davranışlarına etkisi ile ilgili çalışmaların bibliyometrik analiz yöntemiyle tasarlanmış ve yürütülmüştür. Verilere 10.05.2025 tarihinde, (“autism” OR “autistic children” OR “ASD”) AND (“environmental exposure” OR “pollution” OR “toxicants”) AND (“behavior” OR “neurodevelopment”) anahtar kelimeleri kullanılarak, “başlık (topic)” seçeneği tercih edilerek ulaşılmıştır. Doküman türü olarak açık erişimli, dili ingilizce olan orijinal araştırma makaleleri seçilmiş olup çalışma kapsamında 70 makale değerlendirilmiştir.

Bulgular: Bulgular, 2015–2025 yılları arasında yayın sayısında genel olarak artış eğilimi olduğunu ve en yüksek oranın 2024 yılında (%17.14) gerçekleştiğini göstermektedir. Yıllık ortalama atıf sayısının en yüksek olduğu yılın ise 2017 olduğu belirlenmiştir. Dergi dağılımı incelendiğinde, en fazla yayının Environmental Research dergisinde olduğu görülmüştür. Ülke katkıları açısından ise en fazla yayının Amerika Birleşik Devletleri’ne ait olduğu saptanmıştır. En çok atıf alan çalışmaların ise çevresel hava kirliliği ve kimyasal maruziyetlerin OSB’li çocukların davranışsal özellikleri üzerindeki etkilerini vurgulamaktadır.

Sonuç: Bulgular, çevresel risk faktörlerinin çocukların davranışlarını şekillendirmede önemli bir rol oynadığını ve bu alandaki hemşirelik uygulamalarının, bakım, danışmanlık ve destekleyici müdahaleler açısından kritik olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, gelecekteki araştırmaların farklı çevresel ve sosyoekonomik bağlamları kapsayacak şekilde genişletilmesi gerektiğini vurgulamakta ve hemşirelik alanında politika geliştirme ve eğitim programlarına ışık tutmaktadır.

Referanslar

  1. Allen, J. L., Liu, X., Weston, D., Prince, L., Oberdörster, G., Finkelstein, J. N., Johnston, C. J., & Cory-Slechta, D. A. (2014). Developmental exposure to concentrated ambient ultrafine particulate matter air pollution in mice results in persistent and sex-dependent behavioral neurotoxicity and glial activation. Toxicological Sciences, 140(1), 160–178.
  2. https://doi.org/10.1093/toxsci/kfu059
  3. André, T. G., Moreira, N. G., Lucca, M., Dutra, H. S., Carlos, D. M., Fernandez-Garcia, A. O., & Nascimento, L. C. (2025). Strategies used by the nursing team in the care of autistic children and adolescents: An integrative review. Journal of Pediatric Nursing, 82, e134–e141. https://doi.org/10.1016/j.pedn.2025.04.006
  4. Aria, M., & Cuccurullo, C. (2017). Bibliometrix: An R-tool for comprehensive science mapping analysis, Journal of Informetrics, 11(4), 959–75. https://doi.org/10.1016/j.joi.2017.08.007
  5. Aslancı, S. (2022). Araştırma sorgulamaya dayalı öğrenme: Bibliyometrik bir analiz, Scientific Educational Studies, 6(1). 1-25. https://doi.org/10.31798/ses.106863
  6. Balboni, G., Bacherini, A., Rebecchini, G., Cagiano, R., Mancini, A., Tancredi, R., Igliozzi, R., & Muratori, F. (2021). Individual and environmental factors affecting adaptive behavior of toddlers with autism spectrum disorder: Role of parents' socio-cultural level. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(10), 3469–3482. https://doi.org/10.1007/s10803-020-04803-x
  7. Bleuler, E. (1911). Dementia praecox oder gruppe der schizophrenien. Leipzig, Germany: Deuticke. https://archive.org/details/b21296157/page/140/mode/2up
  8. Burns, C. O., & Matson, J. L. (2017). An evaluation of the clinical application of the DSM-5 for the diagnosis of autism spectrum disorder. Expert Rev Neurother, 17(9), 909-917. https://doi.org/10.1080/14737175.2017.1351301
  9. Center on the Developing Child. Developmental Environments. Harvard University https://developingchild.harvard.edu/key-concept/developmental-environments/
  10. Chen, Jing-Yi, Strodl,E., Huang, Li-Hua, Chen, Ying-Jie, Yang, Gui-You., & Chen, Wei-Qing. (2020). Early electronic screen exposure and autistic-like behaviors among preschoolers: The mediating role of caregiver-child ınteraction, sleep duration and outdoor activities. Children, 7(11), 200. https://doi.org/10.3390/children7110200
  11. Daharlı, E, Yılmaz, S., & Koşan, Z.F. (2022). Otizm ve çevresel ilişkiler. Journal of Environmental and Natural Studies, 4 (1), 73-80. https://doi.org/10.53472/jenas.1056639
  12. Dınure, M. (2022). Otizm spektrum bozukluğu ve beslenme, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 4 (2), 66-71 https://doi.org/10.47769/izufbed.1100761
  13. Ding, M., Shi, S., Qie, S., Li, J., & Xi, X. (2023). Association between heavy metals exposure (cadmium, lead, arsenic, mercury) and child autistic disorder: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Pediatrics, 11, 1169733.
  14. https://doi.org/10.3389/fped.2023.1169733
  15. Doenyas, C. (2019). Çevresel etkenler ve beslenmenin otizme etkisini olası kılan mekanizma: Bağırsak mikrobiyotası. Türk Mikrobiyoloji Cemiyeti Dergisi, 49(4), 255-261. https://doi.org/10.5222/TMCD.2019.113
  16. Dong, H., Wang, B., Li, H.H., Yue, X.J., & Jia, F.Y. (2021). Correlation between screen time and autistic symptoms as well as development quotients in children with autism spectrum disorder. Frontiers in Psychiatry, 12, 619994. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2021.619994
  17. Donthu, N., Kumar, S., Mukherjee, D., Pandey, N., & Lim, W.M. (2021). How to conduct a bibliometric analysis: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 133, 285-296. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2021.04.070
  18. Duque-Cartagena,T., Dalla, M.D.B., Mundstock, E., Kalil Neto, F., Espinoza, S. A. R., de Moura, S. K., Zanirati, G., Padoin, A. V., Jimenez, J. G. P., Stein, A. T., Cañon-Montañez, W., & Mattiello, R. (2024). Environmental pollutants as risk factors for autism spectrum disorders: A systematic review and meta-analysis of cohort studies. BMC Public Health, 24, 2388. https://doi.org/10.1186/s12889-024-19742-w
  19. Fountain, C., Winter, A. S., Cheslack-Postava, K., & Bearman, P. S. (2023). Developmental trajectories of autism. Pediatrics, 152(3), e2022058674. https://doi.org/10.1542/peds.2022-058674
  20. Gunes, S., Ekinci, O., Feyzioglu, A., Ekinci, N., & Kalinli, M. (2019). Sleep problems in children with autism spectrum disorder: Clinical correlates and the impact of attention deficit hyperactivity disorder. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 15, 763–771. https://doi.org/10.2147/NDT.S195738
  21. Hertz-Picciotto, I., Schmidt, R.J., Walker, C.K., Bennett, D.H., Oliver, M., & Shedd-Wise, K.M. (2018). A prospective study of environmental exposures and early biomarkers in autism spectrum disorder: Design, protocols, and preliminary data from the MARBLES study. Enviromental Health Perspectives. 126 (11), 117004. https://doi.org/10.1289/EHP535
  22. Hill, M.M., Gangi, D.N., & Miller, M. (2024). Toddler screen time: Longitudinal associations with autism and ADHD symptoms and developmental outcomes. Child Psychiatry & Human Development, 1-12. https://doi.org/10.1007/s10578-024-01785-0
  23. Issac, A., Halemani, K., Shetty, A., Thimmappa, L., Vijay, V. R., Koni, K., Mishra, P., & Kapoor, V. (2025). The global prevalence of autism spectrum disorder in children: A systematic review and meta-analysis. Osong Public Health and Research Perspectives, 16(1), 3–27. https://doi.org/10.24171/j.phrp.2024.0286
  24. Kanner, L. (1943). Autistic disturbances of affective contact. Nervous Child, 2(3), 217-250.
  25. https://www.autismtruths.org/pdf/Autistic%20Disturbances%20of%20Affective%20Contact%20-%20Leo%20Kanner.pdf
  26. Kittana, M., Ahmadani, A., Williams, K. E., & Attlee, A. (2023). Nutritional status and feeding behavior of children with autism spectrum disorder in the middle east and north africa region: A systematic review. Nutrients, 15(3), 711.
  27. https://doi.org/10.3390/nu15030711
  28. Lotka, A. (1926). The fruquency distrubution of scientific productivity. Journal of the Washington Academy of Sciences, 16(12), 317-323. https://www.biodiversitylibrary.org/page/39922443
  29. Lyall, K., Croen, L., Daniels, J., Fallin, M. D., Ladd-Acosta, C., Lee, B. K., Park, B. Y., Snyder, N. W., Schendel, D., Volk, H., Windham, G. C., & Newschaffer, C. (2017). The changing epidemiology of autism spectrum disorders. Annual Review of Public Health, 38, 81–102. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-031816-044318
  30. Mahoney, W. J., Villacrusis, M., Sompolski, M., Iwanski, B., Charman, A., Hammond, C., & Abraham, G. (2021). Nursing care for pediatric patients with autism spectrum disorders: A cross-sectional survey of perceptions and strategies. Journal for Specialists in Pediatric Nursing, 26(4), e12332. https://doi.org/10.1111/jspn.12332
  31. Muskat, B., Burnham Riosa, P., Nicholas, D. B., Roberts, W., & Stoddart, K. P. (2015). Sensory stimuli as obstacles to emergency care for children with autism spectrum disorder. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics, 36(2), 94–101. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24785668
  32. National Research Council. (2009). Preventing mental, emotional, and behavioral disorders among young people: Progress and possibilities. Washington, DC: The National Academies Press. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK32775
  33. Sobolewski, M., Anderson, T., Conrad, K., Marvin, E., Klocke, C., Morris-Schaffer, K., Allen, J. L., & Cory-Slechta, D. A. (2018). Developmental exposures to ultrafine particle air pollution reduces early testosterone levels and adult male social novelty preference: Risk for children's sex-biased neurobehavioral disorders. Neurotoxicology, 68, 203–211. https://doi.org/10.1016/j.neuro.2018.08.009
  34. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Çocukluk çağı ruhsal gelişimi. https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/cocukluk-cagi-ruhsal-geli%C5%9Fimi.html
  35. Wu, J., McLain, A. C., Rosile, P., & Hood, D. B. (2024). Association between autism spectrum disorder and environmental quality in the United States. ISPRS International Journal of Geo-Information, 13(9), 308. https://doi.org/10.3390/ijgi13090308
  36. Ye, B.S., Leung, A.O.W., & Wong, M.H. (2017). The association of environmental toxicants and autism spectrum disorders in children. Enviromental Pollution, 227, 23-242. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2017.04.039
  37. Zhang, Q., Li, Q., Yang, T., Chen, L., Dai, Y., Wei, H., Wang, K., Jia, F., Wu, L., Hao, Y., ........ & Li,L. (2022). Neurodevelopmental domain characteristics and their association with core symptoms in preschoolers with autism spectrum disorder in China: a nationwide multicenter study. BMC Psychiatry, 22, 393. https://doi.org/10.1186/s12888-022-04028-5
  38. Zhou, X., Xia., X., Li, L., Ye, Y., Chen, Q., Ke, M., Cui, Q., He, Y., Chen, Y., Lin, S., Liu, W., & Wang, J., (2025). Evaluation of heavy metals and essential minerals in the hair of children with autism spectrum disorder and their association with symptom severity, Biological Trace Element Research, 203(11), 5589-5602. https://doi.org/10.1007/s12011-025-04588-z